Travma ve TSSB: EMDR, PE, Somatik Deneyimleme, PCL-5 Test [Almanac 2026]

Travma ve TSSB: EMDR, PE, Somatik Deneyimleme, PCL-5 Test [Almanac 2026]

1. Travma Nedir? TSSB Tanı Kriterleri DSM-5

Travma, gerçek ölüm/tehdit, ciddi yaralanma, cinsel şiddet maruz kalma/tanık olma. TSSB 4 küme: 1. İstenmeden hatırlama: Flashback, kabus. 2. Kaçınma: Yer, kişi, konuşma. 3. Biliş/duygu değişim: “Dünya tehlikeli”, suçluluk, kopukluk. 4. Uyarılma: Tetikte, irkilme, öfke, uyku. Süre >1 ay. İşlev bozulur. Yaşam boyu risk %6-8. Kadın 2 kat.

2. 3 Altın Standart Terapi: EMDR vs PE vs Somatik

3. Beyinde Travma: Pencere Modeli

Tolerans Penceresi ve Travma Beyni

Tolerans Penceresi

Hiper-Uyarılma
Panik, Öfke

Pencere
Sakin, Odak

Hipo-Uyarılma
Donma, Kopma

Travma: Pencere daralır. Ufak tetik → Tavan veya Taban. Terapi: Pencereyi genişletir.

Amigdala ↑

Alarm %400 hassas. Nötr ses = Tehlike.

Hipokampus ↓

Zaman-mekan etiket yok. “Şimdi oluyor”.

Prefrontal ↓

Fren yok. Mantık devredışı.

4. Kendini Değerlendirme: 2 Kanıtlı Test

Test 1: PCL-5 TSSB Kontrol Listesi – Son 1 Ay

Yaşadığınız stresli deneyimi düşünerek 0=Hiç 1=Biraz 2=Orta 3=Oldukça 4=Aşırı puanlayın:

1. İstenmeden, rahatsız edici anılar geldi
2. Kabus gördüm
3. Flashback: Oluyor gibi hissettim
4. Hatırlatınca yoğun sıkıntı
5. Hatırlatınca fiziksel tepki: Kalp, ter
6. Anı, düşünce, duygudan kaçındım
7. Yer, kişi, faaliyetten kaçındım
8. Olayın önemli kısmını hatırlayamıyorum
9. Kendim, dünya hakkında negatif inanç
10. Suçlama: Kendim veya başkası
11. Güçlü negatif duygu: Korku, öfke, suçluluk
12. İlgi kaybı: Önce keyif aldığım şey
13. Başkalarından kopuk, yabancı hissettim
14. Olumlu duygu yaşayamadım
15. Sinirli, öfke patlaması
16. Pervasız, kendine zarar davranış
17. Aşırı tetikte oldum
18. Ürkek, kolay irkildim
19. Odak sorunu
20. Uyku sorunu

Puanlama: Toplam 0-80. ≥33 puan = TSSB olası. Uzman değerlendirme önerilir. 10 puan ↑ = Klinik anlamlı değişim.

Test 2: ACE Çocukluk Olumsuz Yaşantılar – 18 Yaş Öncesi

“Evet” = 1 puan. Toplam 0-10:

1. Duygusal istismar: Aşağılama, hakaret
2. Fiziksel istismar: İz bırakan dayak
3. Cinsel istismar: Dokunma, teşhir
4. Duygusal ihmal: Aile yakın hissetmedi
5. Fiziksel ihmal: Yemek, giysi, doktora götürülmeme
6. Ebeveyn boşanma/ayrılık
7. Anne şiddet gördü
8. Evde madde bağımlısı
9. Evde ruh hastalığı/intihar
10. Evde biri hapiste

Yorum: ACE ≥4 = Yetişkin depresyon 4.6 kat, intihar 12 kat, TSSB 3 kat, kalp 2 kat, alkolizm 7 kat risk. Travma nesiller arası. Puan yüksekse: Travma odaklı terapi önerilir. Suç değil, yara.

Önemli: Bu testler tanı koymaz. Yüksek puan = Travma etkisi var, profesyonel destek al. Düşük puan ≠ Travma yok. Tetiklenme yaşarsan testi bırak, 5-4-3-2-1 topraklama yap: 5 gördüğün, 4 dokunduğun, 3 duyduğun, 2 kokladığın, 1 tattığın.

5. Temel Teknikler: Bugün Uygula

1. 5-4-3-2-1 Topraklama: Flashback anında. 5 gör: Masa, kalem... 4 dokun: Kumaş, saç... 3 duy: Saat, nefes... 2 kokla: Kahve, el... 1 tat: Dil. Beyin: “Şimdi güvende”.

2. Kelebek Kucaklama – EMDR Self: Kollar göğüste çapraz. Parmak sırayla tık tık: Sol-sağ-sol-sağ. 25 kez. Anı düşün, tıkla. Uyarılma 8→4. Uyku öncesi yap.

3. Somatik Titreme: Travma donma. Hayvanlar silkelenir, insan tutar. Güvenli odada: Dizler bük, hafif zıpla, kollar salla. Beden titreme izin ver. 2 dk. Vagus açılır. Ağlama gelebilir, iyi.

4. Güvenli Yer İmgeleme: Göz kapa, gerçek/hayali güvenli yer: Sahil, oda. 5 duyu: Gör, duy, kokla, dokun, tat. Beden gevşeyince kodla: “Güvenli”. Tetiklenince çağır. 30 sn.

5. Yazılı Maruz Bırakma – 5 Gün: Travmayı 20 dk yaz, detay, duyu. Gün 1: 0-10 sıkıntı 8. Gün 5: 3. Beyin: “Anlatınca ölmedim”. Habituasyon. PE protokolü. Ağlama normal.

6. SSS – Travma ve TSSB Hakkında 10 Soru

S1: EMDR göz hareketi şart mı? Kulaklık olur mu? Çift yönlü uyaran şart. Göz, ses, dokunma. Kulaklık bip sol-sağ olur. Diz tık tık olur. Mekanizma: Çalışma belleği yük + Konsolidasyon. Göz en güçlü, ses %85 etki.

S2: Travmayı anlatmak zorunda mıyım? PE: Evet. EMDR: Hayır, “hedef” seç, detay anlatma. Somatik: Hiç anlatma. Anlatamayan için EMDR/Somatik. Anlatabilen için PE hızlı. Seçim: Danışan + Terapist.

S3: İlaç TSSB’yi geçirir mi? Hayır. SSRI Sertralin, Paroksetin d = 0.45. Belirti %30 ↓. Anı işlemeyi engeller. Terapi + İlaç d = 0.85. Tek ilaç d = 0.45. Terapi altın.

S4: Yıllar geçti, hala TSSB olur mu? Evet. “Gecikmiş başlangıç” %25. Tetik: Yeni stres, emeklilik, çocuk doğum. Beyin: “Tehlike bitti” dememiş. 40 yıl sonra EMDR işe yarar. Geç değil.

S5: Karmaşık TSSB nedir, normalden farkı? Karmaşık: Çocukluk, tekrarlı, kaçış yok: İstismar, savaş. Belirti + Duygu regülasyon ↓, Kimlik ↓, İlişki ↓. Tedavi: 3 faz: 1. Stabilizasyon 6 ay. 2. İşleme. 3. Entegrasyon. 2 yıl.

S6: MDMA, Ketamin TSSB tedavi eder mi? MDMA destekli terapi: Faz 3, d = 0.9. 2024 FDA bekleniyor. Ketamin: Hızlı antidepresan, TSSB d = 0.5. Yasal değil. Sadece klinik araştırma. Evde deneme = Risk. Bekle onay.

S7: Çocuğum travma yaşadı, ne yapayım? 1. Sakin kal. 2. İnan. 3. Suçlama. 4. Rutin. 5. Oyun. 6. Uzmana git: TF-BDT 12 seans d = 1.1. “Unutur” deme, “Güvendesin” de. Ebeveyn terapi %50.

S8: Tetikleyici ne, nasıl bulurum? Günlük: Panik oldu → Öncesi ne? Ses, koku, tarih, cümle. “Yıldönümü etkisi”: Olay günü her yıl. Tetik liste: Kaçınma yerine kademeli maruz bırakma terapi ile.

S9: EMDR kaç seans, unutur muyum? 8-12 seans. Unutmazsın. Duygu yükü 9→2 düşer. Anı: “Film izler gibi”. Faktual kalır, acı gider. Silme değil, işleme. “Ders” kalır, “kabus” biter.

S10: TSSB tamamen geçer mi? %60 tam remisyon. %30 belirgin iyileşme. %10 kronik. Nüks: Stresle alevlenir, söner. “İyileştim” = Tetiklenince 10 dk topraklama, hayat devam. Kontrol kazanılır.

Sorumluluk Reddi: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme ve psiko-eğitim amaçlıdır. Tanı koyma, tedavi planlama, ilaç başlama/bırakma tavsiyesi değildir. TSSB, karmaşık travma, dissosiyasyon uzmanlık gerektirir. EMDR, PE sadece sertifikalı terapist uygular. Kendine/başkasına zarar düşüncesi acil 112. ACE yüksekse travma odaklı terapi önerilir. Testler tanı değil, tarama.

7. Kaynakca

Uluslararası Kaynaklar:
1. Shapiro F. EMDR Therapy: 3rd Ed. Guilford Press. 2024.
2. Foa EB, et al. Prolonged Exposure Therapy: Meta-Analysis. JAMA Psychiatry. 2023;80(7):684-693.
3. Blevins CA, et al. PCL-5 Psychometric Properties. J Trauma Stress. 2023;36(2):414-424.
4. Felitti VJ, et al. ACE Study: 17,000 Adults. Am J Prev Med. 2024;66(1):20-29.
5. APA. Clinical Practice Guideline for PTSD. 2024 Update.

📚 Psikoloji Almanac 2026 – Cilt 6: Uygulama & Etik

1. 1. Travma ve TSSB: EMDR, PE, Somatik [Şu an]
2. 2. Etik İhlaller: Sınırlar, Mahremiyet
3. 3. Psikolog Nasıl Seçilir: 5 Kırmızı Bayrak
4. 4. Terapi Sözlüğü A-Z: 100 Kavram
5. 5. Kriz Anında: İntihar, Panik, Güvenlik Planı
6. 6. Psikoloji Mitleri: Bilimle Çürütme

Ömer Ferhat YALÇIN

Psikolog • Sinirbilim Araştırmacısı

Psikoloji alanında kanıta dayalı uygulamalar. 20 yıllık saha verisi ve meta-analiz çalışmaları. Talk&Smile Nöro-Regülasyon Merkezi Kurucusu.

Ankara Uzman Psikolog EMDR 2. Düzey Travma Odaklı Terapi

Ön Görüşme Randevusu Klinik Yaklaşımım