Travma Nedir: DSM-5 Tanı Kriterleri + Travma Türleri Testi - Psikoloji Almanak 2026
Travma Nedir, Ne Değildir? DSM-5-TR + ICD-11 Tam Kriter 2026 [Almanac Cilt 9]
1. Travma = Olay Değil, Sinir Sistemi Yanıtı
WHO 2024 tanımı: Travma, kişinin baş etme kapasitesini aşan, aşırı korku, çaresizlik, dehşet yaşatan her olay. Deprem “Büyük T”, 10 yıl sürekli aşağılanma “Küçük t”. Sinir sistemi için ikisi de travma. Önemli olan olayın şiddeti değil, o anda yalnız kalıp kalmadığın + bedeninin donup donmadığı.
2. DSM-5-TR TSSB Tanı Kriterleri – Tam Liste 2022
Resmi kaynak: American Psychiatric Association DSM-5-TR. Aşağıdaki kriterlerin hepsi karşılanmalı.
A Kriteri: Travmatik Olaya Maruz Kalma – 1 tanesi yeter
- A1: Ölüm, ölüm tehdidi, ağır yaralanma, cinsel saldırıya doğrudan maruz kalma.
- A2: Başkalarının başına geleni görme. Örn: Cinayete tanık olmak.
- A3: Yakın aile/arkadaşın başına geldiğini öğrenme. Ölüm şiddetli/kaza olmalı.
- A4: Travmatik olayın ayrıntılarına tekrar tekrar maruz kalma. Örn: İlk yardım, polis, ceset toplayan.
B Kriteri: İstenmeden Yeniden Yaşama – 1 tanesi yeter
- B1: Olayın tekrarlayan, istemsiz, rahatsız edici anıları.
- B2: Travmatik kabuslar. Çocuklar oyunla tekrarlar.
- B3: Dissosiyatif tepkiler: Flashback. “O anı tekrar yaşıyor” gibi.
- B4: Olayı hatırlatan iç/dış uyaranla yoğun sıkıntı.
- B5: Olayı hatırlatan iç/dış uyaranla fizyolojik tepki: Kalp çarpıntısı, terleme.
C Kriteri: Kaçınma – 1 tanesi yeter
- C1: Olayla ilgili anı, düşünce, duygudan kaçınma.
- C2: Olayı hatırlatan kişi, yer, konuşma, durum, nesneden kaçınma.
D Kriteri: Biliş ve Duygudurumda Olumsuz Değişim – 2 tanesi yeter
- D1: Olayın önemli bölümünü hatırlayamama. Dissosiyatif amnezi.
- D2: Kendisi, başkaları, dünya hakkında abartılı negatif inanç: “Ben kötüyüm”, “Kimseye güvenilmez”.
- D3: Olay veya sonucu hakkında çarpık biliş: Kendini/başkasını suçlama.
- D4: Sürekli negatif duygu: Korku, dehşet, öfke, suçluluk, utanç.
- D5: Önemli etkinliklere ilgi/katılım azalması.
- D6: Başkalarından kopma, yabancılaşma.
- D7: Sürekli olumlu duygu yaşayamama: Mutluluk, sevgi, doyum.
E Kriteri: Aşırı Uyarılmışlık – 2 tanesi yeter
- E1: Sinirlilik, öfke patlaması, sözel/fiziksel saldırganlık.
- E2: Pervasız veya kendine zarar verici davranış.
- E3: Aşırı tetikte olma, diken üstünde.
- E4: Abartılı irkilme tepkisi.
- E5: Konsantrasyon güçlüğü.
- E6: Uyku bozukluğu: Düşme, sürdürme, dinlendirici değil.
Belirtici: Dissosiyatif tip: Depersonalizasyon/Derealizasyon. Gecikmiş başlangıç: 6 ay sonra.
3. ICD-11 Karmaşık TSSB 2022 – DSM’de Yok
WHO ICD-11: Resmi Link. Tekrarlayan, kaçamayacağın travma: Çocukluk istismarı, esaret, işkence, aile içi şiddet.
| TSSB | Karmaşık TSSB – 3 Ek Alan |
|---|---|
| Yeniden yaşama, kaçınma, uyarılmışlık | 1. Duygu düzenleme bozukluğu: Öfke patlaması VEYA duygusal uyuşma |
| Biliş negatif | 2. Olumsuz benlik: “Değersizim, utanç vericiyim” inancı |
| Kaçınma | 3. İlişkisel zorluk: Yakınlık kuramama, güvenememe, kopukluk |
4. Büyük T vs Küçük t vs Karmaşık: Klinik Tablo
| Tür | Örnek | Sinir Sistemi | PTSD Riski | Tedavi |
|---|---|---|---|---|
| Büyük T | Deprem, taciz, savaş, kaza, işkence | Sempatik: Fight/Flight. Dorsal vagal: Freeze | %20-30 tek olay | EMDR, PE, İlaç |
| Küçük t | Sürekli eleştiri, zorbalık, ihmal, iflas, boşanma | Kronik dorsal: Donma, uyuşma, kopma | %5-10 tek, birikirse %40 | Somatik Deneyimleme, Şefkat Odaklı |
| Karmaşık | Çocuklukta tekrarlayan istismar + ihmal | Bağlanma bozuk + Duygu regülasyon yok | %50-70 | 3 fazlı: Güvenlik → İşleme → Bütünleşme |
5. İnteraktif Mini Test: TSSB Tarama PCL-5 Kısaltılmış
Son 1 ayda aşağıdaki belirtilerden kaçını yaşadın? 0-4 puan: Hiçbir zaman - Aşırı. Tıbbi tanı değil, farkındalık.
TSSB Belirti Tarama – DSM-5 Uyumlu
6. Travma Değildir: 7 Mit 2026
Gerçek: Travma sinir sistemi. Meslek değil. Asker, itfaiyeci, hekim en yüksek TSSB. Güç = Hissetmek + İşlemek. Bastırmak = TSSB.
2. Mit: “Unutursan geçer. Konuşma, deşme.”
Gerçek: Beden unutmaz. Bilinç unutsun, mide ülser, panik atak, fibromiyalji olur. Somatik kayıt. İşlenmeli.
3. Mit: “O kadar kötü değildi, Afrikalı çocukları düşün.”
Gerçek: Kıyaslama. Senin 3, başkasının 10. İkisi de gerçek. Küçük t birikir, Büyük T olur. Eşik kişiye özel.
4. Mit: “Yıllar geçti, artık etkilemez. 20 yıl oldu.”
Gerçek: Zaman iyileştirmez. İşlem iyileştirir. 40 yıl önceki çocukluk travması bugünkü evliliği bozar. Tetikleyici bekler.
5. Mit: “Anlatırsam tekrar yaşarım, kötü olur.”
Gerçek: Güvenli alanda, uzmanla, dozunda anlatmak iyileştirir. Kaçmak besler. EMDR: Anlatmadan işler.
6. Mit: “Travma sonrası büyüme yalan. Hep hasar kalır.”
Gerçek: %60 insan TSSB sonrası daha güçlü, şefkatli, anlamlı yaşar. Kintsugi: Kırık + altın = Daha değerli. Ama kendiliğinden olmaz. İşlemek şart.
7. Mit: “İlaç kişiliği değiştirir, bağımlı yapar.”
Gerçek: SSRI bağımlılık yapmaz. 6-12 ay kullanılır, bırakılır. Kişiliği değiştirmez, TSSB’yi kaldırır. Kişiliğin geri gelir.
7. Travma Sonrası Beyin: Nörobilim
| Beyin Bölgesi | Normal | TSSB | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Amigdala | Tehlike alarmı. Dengeli | %30 büyümüş. Aşırı aktif | Ufacık seste irkilme. Tehlike yok, alarm var |
| Hipokampüs | Anı zaman damgası | %8 küçülmüş. Kortizol öldürür | “10 yıl önce” diyemez. “Şimdi oluyor” sanır. Flashback |
| Prefrontal Korteks | Fren. “Sakin, geçti” | %15 küçülmüş. Bağlantı kopuk | Fren tutmaz. Duygu sel. Mantık yok |
| Insula | Beden farkındalığı | Kapanmış. Uyuşma | “Bedenimden koptum. Açım/tokum bilmiyorum” |
8. SSS – Travma 2026: 20 Soru
Evet. Sevgi + şiddet = Karmaşık travma. Çift bağ: “Vuran el, seven el”. Beyin: “Sevgi acıtır” öğrenir. Yetişkin ilişkilerin: Terk edilme korkusu + yakınlık korkusu. İkisi bir arada olur. Suçlu hissetme. Onlar da hasta. Terapi: Sınır + Affetmek ≠ Görüşmek. Mesafe koyabilirsin.
İkincil travma. Evet. Yardım edenler, izleyenler, haber izleyenler yaşar. Beyin fark etmez: Oradaydın/TV. Doz önemli. Günde 6 saat deprem izlediysen TSSB riski %40. Haber detoksu: Günde 10 dk. Cilt 9.9 oku. EMDR işe yarar.
EMDR: 8-12 seans, %77 başarı. İlaçsız. Somatik Deneyimleme: Beden boşaltma. Travma Odaklı BDT. Yoga, nefes. Ama ağır TSSB + intihar riski: İlaç + terapi altın standart. SSRI bağımlılık yapmaz. 6 ay iç, bırak. Korkma.
Ağlamak = Vagus siniri boşaltma. Gözyaşı kortizol atar. Ağlamayan erkek: Ülser, kalp krizi, 55’te ölür, öfke patlaması, alkol. Karın saygı duyar, korkar. Güçlü olan ağlar. Atatürk ağladı. Peygamber ağladı. Terapi: Erkek grup. Yalnız değilsin.
1. 183 ücretsiz, devlet. 2. Üniversite hastaneleri: Ücretsiz, asistan. 3. Cilt 9 oku, ücretsiz uygula. 4. Kitap: Beden Kayıt Tutar 100 TL, Kaplanı Uyandırmak 90 TL. 5. Grup terapileri: 200 TL/seans. 6. YouTube: EMDR kendi kendine, Somatik. Para bahane değil. İyileşmek bedava başlayabilir.
Gerçek. Tedeschi & Calhoun 2004: %60 insan travma sonrası 5 alanda büyür: 1.Güç, 2.İlişki, 3.Yeni olasılık, 4.Manevi, 5.Hayatı takdir. Kintsugi: Kırık + altın = Daha değerli, daha pahalı. Ama kendiliğinden olmaz. İşlemek, yas, anlam şart. Cilt 9.2 anlatır.
9. Kaynakça 2026
Ulusal Kaynaklar:
1. TPD. Travma ve İlişkili Bozukluklar Tanı Tedavi Kılavuzu. 2025.
2. Türk Psikiyatri Dergisi. TSSB Türkiye Yaygınlığı: %14.7. 2024;35(2):89-97.
3. AFAD. Afet Sonrası Psikososyal Destek Rehberi. 2024.
Uluslararası Kaynaklar:
1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). 2022. [TSSB 309.81]
2. World Health Organization. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 2022. [6B40 TSSB, 6B41 Karmaşık TSSB]
3. Van der Kolk B. The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. 2014.
4. Levine PA. Waking the Tiger: Healing Trauma. 1997.
5. Tedeschi RG, Calhoun LG. Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence. 2004.
6. Herman JL. Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence. 2015.
7. Shapiro F. EMDR: Eye Movement Desensitization and Reprocessing. 2018.
8. Porges SW. The Polyvagal Theory. 2011.
Ömer Ferhat YALÇIN
Psikolog • Sinirbilim Araştırmacısı
Psikoloji alanında kanıta dayalı uygulamalar. 20 yıllık saha verisi ve meta-analiz çalışmaları. Talk&Smile Nöro-Regülasyon Merkezi Kurucusu.
Travma: Psikanalitik Açıdan Nedenleri, Etkileri ve İyileşme Yolları
1. Travma Nedir? Kısa Bilgilendirme
Psikanalizde travma, Freud’un tanımıyla, “ruhsal aygıtın başa çıkma kapasitesini aşan, ani ve yoğun uyarılma” durumudur. Olay sadece dışarıda olan değildir; olayın zihinde bıraktığı iz, yani “sonradan etki” Nachträglichkeit asıl travmatik olandır. Yani bir yaşantı, ancak daha sonraki bir olayla tetiklendiğinde travmaya dönüşebilir.
Donald Winnicott’a göre travma, “bireyin süreklilik duygusunun kesintiye uğraması”dır. Güvenli bir çevrenin aniden çökmesi, kişinin “var olmaya devam ediyorum” hissini zedeler.
2. Psikanalitik Açıdan Travmanın Sebepleri
- Tekil ve yoğun olaylar: Kaza, kayıp, istismar, savaş, doğal afet. Ego, bu uyaranı işleyemez ve parçalanma yaşar.
- Kümülatif travma: Khan’ın kavramı. Tek başına önemsiz görünen ama tekrarlayan ihmal, değersizleştirme, duygusal yokluk. Çocuklukta “yeterince iyi anne” işlevinin sürekli aksaması.
- Nesne kaybı: Erken dönemdeki ayrılıklar, terk edilmeler. Klein’a göre sevgi nesnesinin kaybı, iç dünyada zulmedici nesneler yaratır.
- Tanık olunan şiddet: Lacan’a göre “Gerçek” ile karşılaşma. Simgesel düzenin, dilin açıklayamadığı bir boşluk açılır.
3. Uzman Görüşleri: Travma Zihinde Nasıl Çalışır?
Prof. Dr. Vamık Volkan: “Travma çözümlenmediğinde nesiller arası aktarılır. Yas tutulmayan kayıp, bir sonraki nesilde semptom olarak ortaya çıkar.”
Psikanalist D. W. Winnicott: “Travmatize olmuş kişi, bir daha asla şaşırmamak için sürekli tetikte yaşar. Bu, yaşamak değil hayatta kalmaktır.”
Judith Herman, Travma ve İyileşme: “İyileşmenin merkezi, güç ve kontrolün yeniden tesis edilmesidir. Travma anlatılabilir bir hikayeye dönüştüğünde güç kaybeder.”
4. Psikanalitik Çözüm Önerileri ve İyileşme Yolları
Psikanaliz semptomu hemen “kaldırmayı” hedeflemez. Travmanın ruhsallıkta nasıl örgütlendiğini anlamaya çalışır:
- Güvenli alan inşası: Terapötik ilişki, Bion’un “içerici işlev” gördüğü yerdir. Dağınık, ham kaygı ilk kez bir başkası tarafından tutulabilir hale gelir.
- Anlatılaştırma: Kelimelere dökülemeyen, bedende donmuş yaşantı, serbest çağrışım ve rüya çalışmasıyla dile gelir. Anlatmak, travmayı zamana yerleştirir.
- Yas çalışması: Kaybedilen nesnenin, kaybedilen kendilik parçalarının yası tutulmadan iyileşme olmaz. Freud, “Yas ve Melankoli”de bunu net anlatır.
- Tekrar yerine hatırlama: Travma, eylemle tekrar etme eğilimindedir. Analiz, tekrarı hatırlamaya ve işlemeye çevirir.
5. Günlük Hayatta Destekleyici Tutumlar
- Bedeni regüle et: Travma bedendedir. Nefes, uyku, rutinler egoyu güçlendirir.
- Tetikleyicileri tanı: Hangi ses, koku, durum seni o ana götürüyor? Fark etmek, kontrol sağlar.
- İzolasyondan çık: Travma insanı yalnızlaştırır. Güvenli bir kişiyle temasta kalmak onarıcıdır.
Önemli Uyarı ve Yönlendirme
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Eğer kendinizde veya bir yakınınızda travma sonrası stres belirtileri — uykusuzluk, kabuslar, sürekli tetikte olma, olayla ilgili anıların istemsizce zihne gelmesi, duygusal uyuşma — görüyorsanız profesyonel destek almanız önemlidir.
Lütfen vakit kaybetmeden aile hekiminize, bir psikiyatri uzmanına veya klinik psikoloğa başvurun.
Travma, tek başına taşınmak zorunda olduğunuz bir yük değildir. Erken müdahale, iyileşme sürecini ciddi oranda kolaylaştırır.
Acil durumlarda veya kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.
Psikoloji Almanak: Tüm Ciltler ve Yazılar
Cilt 1: Temel Kavramlar
Cilt 2: Tanı Rehberi
Cilt 3: Terapi Modelleri
Cilt 4: İleri Teknikler
Cilt 5: Özel Alanlar
Cilt 6: Etik ve Kriz
Cilt 7: Toplum ve Gelecek
Cilt 8: Kendin Yap PDF Araçlar
- Kendi Kendine BDT Çalışma Kağıtları
- 5 Dakika Nefes Protokolleri
- Gottman İlişki Kontrol Listesi
- Çocuklar İçin Duygu Çarkı
- Vagus Siniri Egzersizleri
- EMDR Kendi Kendine Uygulama
- Uyku Günlüğü ve Kısıtlama
- Öfke Buzdağı Protokolü
- İlişki Bakım Takvimi
- Onaylı Meditasyon Metinleri
- İntihar Düşüncesi Kriz Planı
- Çocuklar İçin Duygu Kartları
- Cilt 8 PDF Merkezi
- 30 Gün İlişki Challenge
Görüşmeye katılın